आपल्या समाजात जर एखादी व्यक्ती एका जागी न थांबता सतत गल्लीबोळात भटकत असेल, तर आपण त्याला प्रेमाने किंवा वैतागून ‘रस्त्यावरचा भटका’ किंवा ‘फिरस्ती’ म्हणतो. पण तुम्हाला ठाऊक आहे का? आपल्या स्वतःच्या शरीरात असाच एक आंतरराष्ट्रीय दर्जाचा ‘भटका’ २४ तास विनापासपोर्ट फिरत असतो! OMG !!
शास्त्रज्ञांनी जेव्हा या मज्जातंतूचा (Nerve) शोध घेतला, तेव्हा त्यांना दिसले की हा वेगस पठ्ठा मेंदूतून निघतो खरा, पण एका जागी शांत बसणे याच्या शिस्तीत बसतच नाही! मेंदूतून बाहेर पडल्यावर हा वेगस थेट मानेतून खाली उतरतो, फुफ्फुसांना हाय-हॅलो करतो, हृदयाच्या ठोक्यांची खबरबात घेतो, पुढे सरकून जठराच्या स्वयंपाकघरात डोकावतो, ताक- झाक करतो!! आणि शेवटी आतड्यांच्या गुंतागुंतीच्या गल्लीबोळात पार अगदी हरवून जातो!
त्याची हीच भटकंती बघून लॅटिन शास्त्रज्ञांनी कपाळावर हात मारला आणि त्याला नाव दिले— ‘Vagus’! लॅटिन भाषेत ‘वेगस’चा सरळ सोपा अर्थ होतो — “ना धड ठिकाण, ना धड पत्ता… असा बिनधास्त भटकणारा!” (Wanderer). इसका कोई अतापता नहीं!
आता गंमत बघा, आपण अशाच कोणी एखाद्या भटकणाऱ्या माणसाला सांगतो म्हणजे सल्ला देतो की, “अरे काहीतरी कामधंदा कर रे बाबा!” पण आपल्या शरीरातल्या या ‘वेगस’ नावाच्या भटक्याला जर आपण एका मिनिटासाठी जरी थांबवले किंवा तो कामावरुन सुट्टीवर गेला, तर हृदय ठोके विसरेल आणि पोटाचे पचनतंत्र कोलमडून पडेल!
म्हणूनच, हा शरीरातला असा एकमेव ‘बॅकपॅकर’ (Backpacker) आहे, खरंतर तो जेवढा जास्त भटकतो आणि कार्यक्षम राहतो, तेवढे आपले आयुष्य अधिक शांत, निरोगी आणि ताणमुक्त राहते!
“आता पाहूयात हा भटका काय काय काम करतो…”
शरीराची ही रचना आणि घडामोड स्टेप-बाय-स्टेप खरोखर कशी घडते, ते आपण पाहूया:
१. नाव आणि प्रवास (शास्त्रीय सत्य):
लॅटिन अर्थ: लॅटिन भाषेत Vagus शब्दाचा मूळ अर्थ खरोखरच ‘Wanderer’ (भटकणारा) असाच आहे. वैद्यकीय परिभाषेत (Anatomy) याला हे नाव मिळण्याचे कारणच हे आहे की, मेंदूच्या १२ मज्जातंतूंपैकी (Cranial Nerves) इतर सर्व मज्जातंतू मान किंवा चेहऱ्यापुरतेच मर्यादित असतात, पण हा एकटाच खाली पोटापर्यंत उतरतो.
मार्ग: हा मेंदूच्या तळाशी असलेल्या ‘मेडुला ऑब्लांगाटा’ (Medulla Oblongata) मधून निघतो. तिथून मानेतील कॅरोटिड आर्टरीच्या बाजूने छातीत (Thorax) येतो. छातीत तो हृदय आणि फुफ्फुसांना आपल्या शाखा (Branches) देतो. त्यानंतर अन्ननलिकेसोबत तो डायफ्रामला (पटलाला) भेदून पोटात (Abdomen) प्रवेश करतो आणि जठर (Stomach), यकृत (Liver), स्वादुपिंड (Pancreas) आणि लहान-मोठ्या आतड्यांपर्यंत पसरतो.
२. याचे काम बंद पडल्यास काय घडते? (हे शास्त्रीय सत्य आहे)
इथे या लेखात वर मी जरी विनोदी शैलीत म्हटले असले तरी, वेगसचे काम थांबल्यास खरोखरच खालील गंभीर समस्या निर्माण होतात:
हृदयाचे ठोके (Heart Rate): वेगस मज्जातंतू हा हृदयासाठी ‘ब्रेक’सारखे काम करतो (पॅरासिम्पेथेटिक कंट्रोल). तो ‘एसिटाइलकोलिन’ नावाचे रसायन सोडून हृदयाची गती नियंत्रित ठेवतो. जर वेगसने काम करणे थांबवले, तर हृदयाचे ठोके अनियंत्रितपणे अत्यंत वेगाने वाढतील (Tachycardia).
पचनसंस्था (Digestion): वेगस मज्जातंतू जठरातील आम्ल (Acid) आणि आतड्यांची हालचाल (Peristalsis) नियंत्रित करतो. वेगसचे कार्य मंदावल्यास ‘गॅस्ट्रोपॅरेसिस’ (Gastroparesis) नावाचा आजार होतो, ज्यामध्ये जठरातील अन्न पुढे ढकललेच जात नाही आणि पचन पूर्णपणे कोलमडते. म्हणजे थोडक्यात पचनाची वाट लागते!
३. पोटाचा आणि मेंदूचा ‘व्हॉट्सॲप ग्रुप’!
आपण नेहमी म्हणतो, “माझ्या ‘गट फीलिंग’नुसार (Gut Feeling) हे काम योग्य आहे” किंवा “भीतीने माझ्या पोटात गोळा आला!” पण पोट आणि मेंदू यांचा एकमेकांशी असा काय संबंध असतो?
तर वाचकहो, मेंदू आणि पचनसंस्था यांच्यात एक विशेष हॉटलाइन चालू असते आणि या हॉटलाइनचा मुख्य केबल म्हणजेच आपला हा वेगस मज्जातंतू!
गंमत म्हणजे, या केबलवरून ८०% मेसेज पोटाकडून मेंदूकडे जातात आणि फक्त २०% मेसेज मेंदूकडून खाली येतात! म्हणजेच, तुमचे पोट मेंदूला सतत सांगत असते— “आज जेवण सॉलिड्ड भारी होतं, मूड एकदम मस्त आहे!” किंवा “आज काहीतरी गडबड आहे, मला अजिबात बरं वाटत नाहीय! दया, कुछ तो गडबड हैं।” म्हणूनच, तुमचे पोट एकदम खुश तर तुमचा मूड सुद्धा ऑटोमॅटिकली फ्रेश राहतो!
४. ताणतणावाचा ‘एमर्जन्सी ब्रेक’:
आजच्या धावपळीच्या युगात आपण सतत ताणतणावात (Stress) असतो. ऑफिसचे काम असो वा ट्रॅफिकची कटकट, आपले शरीर सतत ‘फाइट ऑर फ्लाइट’ (लढा किंवा पळा) मोडमध्ये असते. यामुळे हृदयाचे ठोके वाढतात आणि बीपी वाढतो.
अशा वेळी वेगस मज्जातंतू शरीराचा ‘एमर्जन्सी ब्रेक’ म्हणून धावून येतो!
हा ब्रेक दाबण्यासाठी तो शरीरात ‘एसिटाइलकोलिन’ (Acetylcholine) नावाचे एक रसायन सोडतो. हे रसायन रिलीज होताच:
> हृदयाचे वाढलेले ठोके हळूहळू शांत होतात.
> श्वासोच्छ्वास संथ आणि खोल होतो.
> शरीर लगेच ‘विश्रांती आणि पचन’ (Rest & Digest) मोडमध्ये जाते.
थोडक्यात सांगायचे तर, मानसिक ताण आल्यावर शरीर शांत करण्याचे रिमोट कंट्रोल या वेगसच्या हातात असते!
म्हणजे या वेगस ला खुष तर ठेवायला लागेलच! मग या ‘भटक्याला’ खुश कसे ठेवावे? (Soothing the Wanderer) शरीरातील या सर्वात महत्त्वाच्या ‘फिरस्त्याला’ नेहमी ॲक्टिव्ह आणि खुश कसे ठेवायचे? त्यासाठी महागड्या उपचारांची अजिबात गरज नाही. आपल्या रोजच्या आयुष्यातील काही सोप्या गोष्टींनी हा लगेच खुश होतो:
– थंड पाण्याचा हँडवॉश आणि फेसवॉश: जेव्हा तुम्ही अचानक चेहऱ्यावर थंड पाणी मारता, तेव्हा वेगस मज्जातंतू लगेच जागृत होतो आणि हृदयाचे ठोके शांत करतो. (याला विज्ञानात Diving Reflex म्हणतात!)
– मोठ्याने गाणी गाणे किंवा गुणगुणणे: वेगस मज्जातंतू आपल्या घशातील स्नायूंमधून (Vocal Cords) जात असल्यामुळे, तुम्ही जेव्हा मोठ्याने गाणी गाता, गार्गल करता किंवा ॐ कार प्राणायाम /भ्रामरी प्राणायाम करता, तेव्हा त्याला एक छान मसाज मिळतो!
– लांब उच्छ्वास (Deep Exhalation): श्वास घेण्यापेक्षा श्वास बाहेर सोडायला जास्त वेळ लावा (उदा. ४ सेकंद श्वास घ्या आणि ६ सेकंद हळूहळू सोडा). यामुळे वेगस लगेच सिग्नल पाठवून शरीराला रिलॅक्स करतो.
वेगसचे ‘सुपरपॉवर्स’: केवळ पचनच नाही, तर ‘या’ अद्भुत गोष्टीही करतो हा भटका! :
१. शरीरातली ‘इन्फ्लेमेशनची फायर ब्रिगेड’ (The Anti-Inflammatory Reflex)
आपल्या शरीरात जेव्हा कुठे दुखापत होते किंवा इन्फेक्शन होते, तेव्हा तिथे सूज आणि जळजळ (Inflammation) निर्माण होते. ही सूज काही काळासाठी ठीक असते, पण ती जास्त दिवस राहिली तर सांधेदुखी (Arthritis), मधुमेह आणि हृदयाचे आजार उद्भवतात.
इथे आपला वेगस मज्जातंतू ‘फायर ब्रिगेड’ बनून धावून येतो!
शास्त्राने शोधून काढले आहे की, वेगस मज्जातंतू सिग्नल पाठवून रोगप्रतिकारक पेशींना (Immune Cells) अति-उत्साही होण्यापासून रोखतो. तो शरीरातील सूज निर्माण करणारी प्रथिने (Cytokines) क्षणात कमी करतो. म्हणजेच, शरीरातील आंतरिक आजारांचे ‘इनबिल्ट कुलर’ म्हणजे हा वेगस मज्जातंतू!
२. आपल्या चेहऱ्यावरचं हास्य आणि संवादाचा छुपा ‘मास्टर’ :
तुम्हाला हे ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण आपण जेव्हा एखाद्या व्यक्तीशी प्रेमाने बोलतो, डोळ्यात डोळे घालून हसतो किंवा एखाद्याचे ऐकून घेतो, तेव्हा त्यामागे आपला वेगस मज्जातंतूच काम करत असतो!
न्यूरोसायन्समध्ये याला ‘पॉलीवेगल थिअरी’ (Polyvagal Theory) म्हणतात. हा मज्जातंतू आपल्या चेहऱ्याचे स्नायू, कानाची ऐकण्याची क्षमता आणि स्वरयंत्र (Vocal Cords) यांना जोडलेला असतो.
जेव्हा वेगस शांत आणि ॲक्टिव्ह असतो, तेव्हा आपला आवाज मऊ आणि गोड निघतो, चेहऱ्यावर हास्य येते आणि समोरच्या व्यक्तीवर आपला विश्वास बसतो.
जेव्हा वेगस ताणात असतो, तेव्हा आपला आवाज जरा कडक होतो आणि चेहरा गंभीर होतो.
थोडक्यात, सामाजिक संबंध चांगले ठेवण्याचे ‘सोशल नेटवर्क’ सुद्धा वेगसच्या हातात असते! किती कमाल!
३. मानवी इतिहासातील पहिला ‘नोबेल’ पुरस्काराचा साक्षीदार!
वैज्ञानिक इतिहासात या मज्जातंतूचा एक भन्नाट किस्सा आहे. १९२१ मध्ये ऑटो लोईवी (Otto Loewi) नावाच्या शास्त्रज्ञाला स्वप्नात एक प्रयोग दिसला! त्यांनी लगेच रात्री उठून बेडकाच्या वेगस मज्जातंतूवर प्रयोग केला. त्यांच्या लक्षात आले की, वेगस मज्जातंतूला हलका करंट दिला की तो एक द्रव सोडून हृदयाची गती मंदावतो. या शोधाने मानवी इतिहासातील पहिला न्यूरोट्रांसमीटर (‘एसिटाइलकोलिन’) जगासमोर आणला! या अद्भुत शोधासाठी त्यांना थेट नोबेल पुरस्कार मिळाला. म्हणजेच, वैद्यकीय विज्ञानाचा इतिहास बदलण्यात या आपल्या ‘भटक्या’ मित्राचा खूप मोठा वाटा आहे!
४. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा नवा ‘हीरो’ (VNS Therapy)
आजचे आधुनिक वैद्यकशास्त्र या वेगस मज्जातंतूचा वापर करून अनेक असाध्य आजारांवर मात करत आहे. याला ‘VNS’ (Vagus Nerve Stimulation) म्हणतात. पेसमेकरसारखे एक छोटे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण मान किंवा छातीजवळ बसवले जाते. हे उपकरण वेगस मज्जातंतूला नियमितपणे सूक्ष्म विद्युत लहरी देते. यामुळे:
– औषधांना प्रतिसाद न देणारे आकडी/मिर्गीचे (Epilepsy) झटके कमी होतात.
– तीव्र नैराश्य (Depression) आणि मायग्रेनचा त्रास असणाऱ्या रुग्णांना मोठा दिलासा मिळतो.
म्हणजेच, भविष्यातील अनेक मानसिक व शारीरिक आजारांची किल्ली या एकाच मज्जातंतूमध्ये दडलेली आहे!
तर आता अंतिम स्तुतीसुमने (Conclusion):
थोडक्यात सांगायचे तर, निसर्गाने आपल्या शरीरात बसवलेला हा एक असा अदृश्य डॉक्टर आहे, जो मोफत आणि २४ तास आपल्या आरोग्याची काळजी घेत असतो. म्हणूनच, जेव्हा जेव्हा ताण येईल, तेव्हा एक खोल श्वास घ्या, चेहऱ्यावर थंड पाणी मारा आणि आपल्या या ‘भटक्या’ मित्राला मनःपूर्वक धन्यवाद म्हणा! आभार मानुया!
लेख आवडल्यास जरुर कळवावे. लेखाचे copyrights फक्त माझ्याकडे आहेत. copyright चा भंग करु नये. म्हणजेच कोणताही स्क्रीनशॉट काढू नये. तसेच copy paste करू नये. या लेखाची लिंक तुम्ही शेअर करू शकता. धन्यवाद.
Dr. Sunetra Javkar 9820373281 ©
Hypnotherapist, Mind Counselor, Naturopath, Past Life Regression & Crystal Healing Therapist. QUANTUM HOLISTIC HEALTH.
